Basit Yargılama Usulü Nasıl Uygulanır? Basit Yargılama Usulünün Şartları/Koşulları Nelerdir? Basit Muhakeme Usulü Mahkeme Kararına İstinaf veya İtiraz Edilebilir mi?
Basit Yargılama Usulü Nedir? (CMK 251)
Basit yargılama usulü, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 251. maddesinde düzenlenen ve belirli suçlarda duruşma yapılmaksızın dosya üzerinden karar verilmesini sağlayan, klasik yargılama usulüne kıyasla daha hızlı ilerleyen özel bir ceza muhakemesi yoludur. Bu usulde mahkûmiyet kararı verilmesi halinde, hükmedilen ceza dörtte bir oranında indirilir.
Bu yöntem, yalnızca asliye ceza mahkemelerinde uygulanabilen kendine özgü bir yargılama biçimidir. Şartlar oluşsa bile mahkeme bu usulü uygulamak zorunda değildir; dosyanın niteliğine göre uygun görürse tercih eder. Aksi halde genel yargılama usulü uygulanır. Bu nedenle hâkimin takdir yetkisi belirleyicidir. Duruşma yapılmaması sebebiyle bazı usul güvencelerinin sınırlanması, uygulamada adil yargılanma açısından tartışmalara yol açabilmektedir.
Mahkeme, iddianameyi kabul ettikten sonra bu usulü uygulayıp uygulamayacağına karar verir. Ancak duruşma günü belirlendikten sonra artık basit yargılama usulüne geçilemez; bu aşamadan sonra normal yargılama yapılması zorunludur.
Basit Yargılama Usulü Hangi Hallerde Uygulanır?
Bu usul, adli para cezası veya üst sınırı iki yıl ya da daha az süreli hapis cezası öngörülen suçlar bakımından uygulanabilir. Sadece Türk Ceza Kanunu’ndaki suçlar değil, diğer özel kanunlarda yer alan ve aynı ceza sınırını taşıyan suçlar da bu kapsama girer. Ceza üst sınırı belirlenirken suçun nitelikli halleri de dikkate alınır.
Bu kapsamda; basit yaralama, taksirle yaralama, tehdit, hakaret, konut dokunulmazlığının ihlali, güveni kötüye kullanma, bilişim sistemine girme, trafik güvenliğini tehlikeye sokma, çevreyi kirletme gibi birçok suç basit yargılama usulüne tabi olabilir.
Basit Yargılama Usulünde Görevli Mahkeme
Basit yargılama usulü kapsamına giren suçlara bakma görevi kural olarak asliye ceza mahkemesine aittir. Zaten bu usulün uygulanabileceği suçlar da görev itibariyle bu mahkemelerin alanına girmektedir. Kanun hükmünde de açıkça bu usulün asliye ceza mahkemeleri tarafından uygulanacağı belirtilmiştir.
Basit Yargılama Usulü Nasıl Uygulanır?
Duruşma yapılmaksızın inceleme:
Bu usulde duruşma açılmaz, yargılama dosya üzerinden yürütülür. Mahkeme, dosyanın niteliğine göre bu yöntemin daha uygun olacağı kanaatine varırsa yargılamayı bu şekilde sonuçlandırır.
Yazılı savunma süreci:
İddianame, sanık, mağdur ve şikâyetçiye tebliğ edilir ve taraflardan iki hafta içinde yazılı beyanlarını sunmaları istenir. Bu aşamada gerekli görülen bilgi ve belgeler de ilgili kurumlardan talep edilir.
Mahkemenin karar aşaması:
Mahkeme, tarafların beyanlarını ve toplanan delilleri değerlendirerek duruşma yapmadan karar verir. Beraat, mahkûmiyet veya diğer karar türleri dosya üzerinden verilebilir. Mahkûmiyet halinde, belirlenen ceza üzerinden dörtte bir oranında indirim uygulanır. Ayrıca şartları varsa erteleme, seçenek yaptırımlar veya hükmün açıklanmasının geri bırakılması gibi kurumlar da uygulanabilir.
Basit Yargılama Usulünde Yaptırımın Özelliği
Mahkeme, bu usulde de genel hükümlere göre karar verir. Buna göre;
- Beraat,
- Ceza verilmesine yer olmadığı,
- Mahkûmiyet,
- Güvenlik tedbiri uygulanması,
- Davanın reddi,
- Davanın düşmesi
kararlarından biri verilebilir. Mahkûmiyet halinde ceza, kanunda öngörülen sınırlar içinde belirlenir ve ardından dörtte bir oranında indirilir.
Mahkeme Kararına İtiraz Edilmesi ve Duruşma Açılması ile İstinaf (CMK 252)
İtiraz yolu:
Basit yargılama usulüyle verilen kararlara karşı, gerekçeli kararın tebliğinden itibaren iki hafta içinde itiraz edilebilir. Süresi içinde itiraz edilmezse karar kesinleşir.
İtiraz üzerine dosya başka bir asliye ceza mahkemesine gönderilir ve bu mahkeme duruşma açarak genel hükümlere göre yargılamaya devam eder. Taraflar duruşmaya katılmasa bile yargılama yapılır.
İtiraz üzerine verilen kararda, önceki hükümle bağlı kalınmaz. Ancak itiraz sanık dışındaki kişiler tarafından yapılmışsa ceza indirimi korunur; sanığın itirazı halinde ise bu indirim uygulanmaz.
İstinaf yolu:
İtiraz sonrası verilen kararlara karşı, genel hükümlere göre istinaf yoluna başvurulabilir. Başvuru süresi yine iki haftadır.
Mahkemenin Basit Yargılama Usulünden Olağan Yargılama Usulüne Geçmesi
Mahkeme, dosyanın ilerleyen aşamalarında duruşma yapılmasının gerekli olduğuna kanaat getirirse basit yargılama usulünden vazgeçerek genel yargılama usulüne geçebilir. Örneğin tanık dinlenmesi veya keşif yapılması gerekiyorsa duruşma açılır.
Ancak genel yargılama usulüne geçildikten sonra tekrar basit yargılama usulüne dönülmesi mümkün değildir.
Basit Muhakeme Usulünün Uygulanmayacağı Haller Nelerdir?
Aşağıdaki durumlarda bu usul uygulanamaz:
- Sanığın çocuk olması,
- Akıl hastalığı bulunması,
- Sağır ve dilsiz olması,
- Soruşturma veya kovuşturmanın izne ya da şikâyete bağlı olması,
- Basit yargılamaya tabi bir suçun, bu kapsama girmeyen başka bir suçla birlikte işlenmesi
Bu hallerde yargılama mutlaka genel usule göre yapılır.
Basit Yargılama Usulünün Derdest Davalara Etkisi
Basit yargılama usulü, yürürlüğe girdiği tarihte devam eden davalara da uygulanabilir. Dosya istinaf veya temyiz aşamasında olsa bile, gerekli görülürse karar bozularak dosya yeniden değerlendirilmek üzere ilk derece mahkemesine gönderilebilir.
Buna karşılık kesinleşmiş dosyalar bakımından bu usulün uygulanması mümkün değildir.
Basit Yargılama Usulünün Uygulanma Şartları
Bu usulün uygulanabilmesi için bazı temel şartların birlikte bulunması gerekir:
- İddianamenin kabul edilmiş olması,
- Henüz duruşma günü belirlenmemiş olması,
- Suçun asliye ceza mahkemesinin görevine girmesi,
- Üst sınırının iki yıl veya daha az hapis ya da adli para cezası olması,
- Suçun izne veya şikâyete bağlı olmaması,
- Başka bir suçla birlikte işlenmemiş olması
Ayrıca yaş küçüklüğü, akıl hastalığı gibi kusurluluğu etkileyen hallerin de bulunmaması gerekir. Tüm bu şartlar sağlansa dahi son karar yine mahkemenin takdirine bağlıdır.
Yargıtay Kararları Işığında Basit Yargılama Usulü
Yargıtay uygulamalarında da bu usulün zorunlu olmadığı, şartlar oluşsa bile uygulanmasının hâkimin takdirine bağlı olduğu kabul edilmektedir. Ayrıca bu usul yalnızca asliye ceza mahkemelerinde uygulanabilir; ağır ceza mahkemelerinde uygulanması mümkün değildir.
Yine Yargıtay kararlarında, basit yargılamaya tabi bir suçun başka bir suçla birlikte işlenmesi halinde bu usulün uygulanamayacağı, ayrıca nitelikli hallerin cezayı artırması durumunda da kapsam dışına çıkılabileceği vurgulanmaktadır.
Sonuç olarak basit yargılama usulü, yargılamayı hızlandıran pratik bir yol olmakla birlikte, uygulanması tamamen somut olayın özelliklerine ve mahkemenin değerlendirmesine bağlıdır.